Home > Artikelen in het Nederlands > Chávez, de Bush van Latijns-Amerika

Chávez, de Bush van Latijns-Amerika

Door Félice Blommers, La Chispa, februari 2010

Onder Hugo Chávez beleeft Venezuela stormachtige tijden: gratis gezondheidszorg, minder ongelijkheid en democratie via referenda, maar ook omstreden nationaliseringen, autoritair optreden, sluiting van media en polarisatie. Een balans na ruim een decennium Chávez.

De jaren tachtig en negentig waren onrustige tijden voor Venezuela. Hoge werkeloosheid, inflatie en voedseltekorten leidden in 1989 tot de Caracazo: onlusten tussen burgers en het leger maakten ruim vierhonderd slachtoffers. De aanleiding waren de plannen voor neoliberale hervormingen van het Internationaal Monetair Fonds. Kolonel Hugo Chávez Frías zag deze gebeurtenissen als signaal dat het land klaar was voor verandering. Hij deed een couppoging in 1992, maar deze mislukte. Verrassend genoeg maakte dit hem populairder bij de Venezolanen. Bij de presidentsverkiezingen in 1998 werd Chávez de nieuwe president die verandering zou brengen. Dat hij in het afgelopen decennium veranderingen heeft gebracht, is duidelijk. Of het goede of slechte zijn, is een punt van discussie.

Met zijn aantreden in 1998 wilde Chávez het neoliberale model omvormen tot een antikapitalistisch en sociaal politiek model. Volgens freelance journalist Edwin Koopman, van wie binnenkort een boek over Venezuela uitkomt, heeft Chávez een moeizame start gehad. “De eerste vier jaar waren nodig om zijn positie te verzekeren. Hij moest eerst binnen de bestaande wetgeving werken voordat hij veranderingen kon doorvoeren.” Chávez veranderde in 1999 de grondwet, zodat hij nieuwe wetten kan invoeren zonder dat hij daar tweederde meerderheid van stemmen voor nodig heeft. De grondwet paste hij in februari 2009 nogmaals aan via een referendum. Ruim 54 procent van de kiezers stemde voor het oneindig herkiesbaar stellen van Chávez. Maar langetermijnveranderingen wil hij doorvoeren met de Bolivariaanse revolutie, genoemd naar de negentiende-eeuwse onafhankelijkheidsstrijder Simón Bolívar. Het gaat vooral om een anti-imperialistisch beleid van politieke en economische soevereiniteit, het bestrijden van corruptie, een (her)verdeling van de olieopbrengsten, het bevorderen van nationale ethiek en deelname van de bevolking aan het politieke proces.

Centralisatie of democratie

Een van Chávez’s grootste pijlers is de gewone bevolking die tot dan toe niet werd gehoord, laten meedoen en meebeslissen in de politiek. In verschillende gemeenten zijn sinds 2006 wijkraden geïnstalleerd, de Consejos Comunales. Deze raden bestaan elk uit een uitvoerende macht, een ombudsman en een bank. Ze kunnen een aanvraag doen voor bijvoorbeeld een speeltuin, maar ook om een wegdek te laten repareren. Beleid maken door en voor iedereen. Tessa Marsman, die vanaf 2006 geruime tijd in Venezuela woonde en werkte bij het staatspersbureau van Venezuela (ABN), ziet deze veranderingen als positief. “Er is een zaadje geplant. Mensen ervaren dat de overheid er nu ook voor hen is en dat ze recht hebben op voorzieningen.”

Koopman heeft zijn twijfels. “Ik vind het een sympathiek idee, maar mensen in de Consejos Comunales zijn allemaal Chavistas. Chávez heeft ooit gezegd: ‘Je denkt toch niet dat de oppositie geld van mij krijgt?’ Hij heeft dus uiteindelijk de touwtjes in handen, omdat hij de budgetten uitdeelt. Het is meer een centralisatie van de macht dan democratisering.” Corrales, Venezuela-deskundige en politicoloog aan de Amherst University in Massachusetts, Verenigde Staten, meent ook dat het politieke klimaat verslechtert. “Was Venezuela tot 2005 nog een functionerende politieke democratie, tegenwoordig gaat het de kant op van een autoritair regime.” Tussen 2001 en 2004 zijn er heel wat protesten geweest tegen Chávez, maar deze heeft hij allen het hoofd geboden. Zelfs in 2002, toen de oppositie een coup pleegde, kwam Chávez terug. Later, in 2004, riep de oppositie de bevolking op om te stemmen of Chávez de tweede helft van zijn termijn mocht uitzitten. Dit referendum won Chávez met grote meerderheid van stemmen.

Extremisten

Volgens Corrales kon dit gebeuren omdat hij in die tijd een ‘competitieve autocraat’ was: iemand die genoeg steun heeft om de verkiezingen te kunnen winnen, maar nog steeds concurrentie heeft. Tijdens zijn lezing op het Centrum voor Studie en Documentatie van Latijns-Amerika (Cedla) in Amsterdam in november 2009 gaf hij aan dat dit verandert. “Er is geen scheiding van de machten meer. Chávez heeft de leiding zowel in de wetgevende, uitvoerende als rechterlijke macht.”

“Toen Chávez aan de macht kwam, had hij iedereen achter zich: links én rechts. Mensen uit alle lagen van de bevolking wilden afrekenen met zaken als corruptie en armoede. Maar in plaats van een president te worden voor alle inwoners van Venezuela, heeft hij de macht van de oude elite verplaatst naar zíjn mensen, de arme bevolking”, aldus Koopman. Chávez is volgens Corrales “de Latijns Amerikaanse Bush, een polariserende politicus. Extremisten houden van hem en de rest is bang.” Dit is internationaal ook zichtbaar. Chávez wilde als initiatiefnemer van het Bolivariaanse Alternatief voor de Amerika’s (ALBA) – de tegenhanger van de neoliberale vrijhandel – de leider worden van Latijns Amerika. Maar de gematigde regeringen van Chili en Brazilië zijn veel minder anti-Amerikaans. Hierdoor heeft de ALBA niet de positie ingenomen die Chávez voor ogen had: een geïntegreerde regionale economie gebaseerd op sociaal welzijn, ruilhandel en gezamenlijke economische hulp.

Gemiste kans

Cijfers van het Venezolaanse Bureau van de Statistiek (INE) laten een daling zien van de extreme armoede van 30 procent van de bevolking in 1997 naar 10 procent in 2007. In dezelfde periode halveerde de ‘gewone’ armoede van 60 tot 34 procent. Volgens Koopman is dit niet alleen een verdienste van Chávez. Bovenal zorgden de hoge olieprijzen voor veel geld. “Er is zoveel geld binnengekomen, dat ze niet eens meer wisten hoeveel. Hij heeft historische bedragen aan misiones – sociale projecten ten bate van de arme bevolking – uitgegeven, maar niet noemenswaardig beter gepresteerd dan andere landen in Latijns Amerika. Chávez heeft een kans gemist.” Voor de komst van Chávez werd de arme bevolking gemarginaliseerd en genegeerd door de elite. Hele wijken stonden niet op de kaart. Chávez heeft hier verandering in gebracht. Arme mensen hebben sinds 2006 toegang tot gratis gezondheidszorg en goedkope levensmiddelen in supermarkten waar alleen binnenlandse producten worden aangeboden (MERCAL). Ook het analfabetisme is gedaald en er zijn landhervormingen tot stand gekomen.

Toch zijn de economische problemen van Venezuela mede te wijten aan de aanpak van deze sociale projecten. Chávez heeft er grote delen van de olieopbrengsten aan uitgegeven, maar niet efficiënt. “Er is ook niet gespaard of geïnvesteerd in de interne economie. In een land als Venezuela, waar de economie afhankelijk is van één grondstof, olie, is dit heel ongunstig. Door die eenzijdige focus worden andere industrieën niet ontplooid”, aldus Corrales. Hierdoor ontstaat schaarste in supermarkten en gaan mensen hamsteren. De consumptie is gestegen door de verbeterde positie van veel arme mensen, maar de productie kan er niet tegenop. “Er bestaat geen economie voor Chávez. Het idee van vraag en aanbod, winst en stimuleren van productie spelen voor hem geen rol”, meent Koopman.

Versplintering

Hoewel Chávez het nog steeds goed doet in de peilingen, gaat het minder goed dan voorheen. “Hij is zijn comfortabele meerderheid verloren en moet er harder voor werken”, aldus Corrales. Zijn vaste kiezers komen nog grotendeels uit de armere wijken, maar ook daar hoor je steeds meer geluiden dat ze aan verandering toe zijn. “Veel mensen stemmen op Chávez bij gebrek aan alternatieven. De oppositie is versplinterd in ongeveer tachtig kleine partijen en geen daarvan heeft een geschikte kandidaat. En die zie ik in de verste verte ook niet. Het enige dat ze met elkaar gemeen hebben, is dat ze Chávez weg willen hebben. Daar red je het niet mee”, meent Koopman.

Polarisatie is ook in de media zichtbaar. Tessa Marsman kan dit beamen. “Er zijn twee kampen binnen de media, de Chavistas en de anti-Chavistas. Binnen deze groepen zijn de berichten gekleurd, omdat je er werkt op basis van je politieke voorkeur. Maar als je je aan de feiten houdt, heb je veel vrijheid.” In Venezuela waren er ten tijde van haar verblijf vijf oppositiekanalen in de lucht die iedereen kon ontvangen zonder schotel of kabel. Dat in 2008 de zender RCTV werd gesloten, kwam volgens Marsman niet omdat het een oppositiezender was. “De vergunningen werden niet verlengd omdat ze regels hadden overtreden.” Corrales is daarentegen van mening dat de sluiting wel te maken heeft met mediacensuur. Afgelopen januari zijn er ook van de kabel zes oppositiekanalen afgehaald omdat ze weigerden Chávez’s speech uit te zenden. Dit leidde tot twee doden en vijf gewonden tijdens protesten in de stad Merida. Volgens de oppositie werd er geschoten door regeringsgetrouwe ‘parapolitiële bendes’, maar de regering ontkent dat. Chávez is al jaren bezig met het opleiden van één miljoen reservisten. Koopman: “Dat zijn burgers die worden opgeleid om in actie te komen bij een Amerikaanse invasie, maar ze kunnen ook worden ingezet bij onlusten.”

Toekomst

Ook al staat Marsman redelijk sympathiek tegenover de links-nationalistische president, toch meent ze dat als Chávez zo doorgaat, het land failliet gaat. “En dan is het de vraag hoe zijn aanhang reageert bij de volgende verkiezingen”, aldus Koopman. Hij meent dat als Chávez geen geld meer heeft voor de misiones, zijn aanhang zal afnemen. Toch denkt Corrales dat Chávez de volgende verkiezingen in september 2010 gaat winnen. “Hij zal doorgaan met mensen bang te maken voor de oppositie, de privé-sector de schuld geven van de economische crisis en het geld dat hij heeft aan zijn trouwe aanhang besteden.”

  1. No comments yet.
  1. No trackbacks yet.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: